Mate Çayı (Yerba Mate)

Yerba mate çayı...

Yerba Mate Nedir? Mate Çayı Neye İyi Gelir?

Yerba mate, Paraguay çayı veya ülkemizdeki popüler ismiyle mate çayı; Güney Amerika’ya özgü, dört mevsim yeşil kalan bir çobanpüskülü türü olan Ilex paraguariensis’in kurutulmuş yapraklarından hazırlanan geleneksel bir içecektir.

Çayın hazırlandığı bitki doğada kendiliğinden yetişir ancak Güney Amerika ülkelerinde aynı çay bahçelerine benzer biçimde tarımı yapılır. Yaygın olarak kullanıldığı ülkelerde hem bir gelenek hem de kafein içermesi sebebiyle bir alışkanlıktır. Bu çay Uruguay’da çok popülerdir ve caddelerde sık sık mate adı verdikleri çay kabından içeceğini yudumlayarak dolaşan ve yanında çayı tazelemek için termosla sıcak su taşıyan insanlar görebilirsiniz. Yine Arjentin’de ise ülkenin ulusal içeceğidir ve her yıl yaklaşık 500 milyon dolarlık mate çayı tüketilir. (1, 2)

Mate çayının dünyanın bir bölgesinde bu kadar sevilmesinden sonra diğer ülkelerinde dikkatini çekti ve dünya genelinde yayılmaya başladı. Çay hakkında bu gün sağlığa faydalarını kanıtlayan çok sayıda bilimsel araştırma yapılmış olsa da özellikle yan etkileri konusunda araştırmalar devam etmektedir. Mate çayının faydalarını ve zararlarını sonraki bölümlerden okuyabilirsiniz.


Mate Çayının (Yerba Mate) Faydaları

1- Antioksidanlar ve Besin Açısından Zengindir: Yerba mate çok sayıda sağlığa faydalı besin grubu içerir. Bu etken maddeler arasında ksantinler (kafein ve teobromin), caffeoyl türevleri, saponinler ve güçlü antioksidan özellikleri olan polifenoller sayılabilir. Ayrıca çayda 9 temel aminoasidin 7’si ve çok sayıda vitamin ve mineral bulunur. (3)

Araştırmalara göre mate çayı özleri oksidatif stresi düşürerek özelikle karaciğer ve kalbi koruyabilir. Ayrıca DNA hasarı, hücre ölümü ve lipid oksidasyonuna sebep olabilen nitrosatif stresi azaltır. Yeşil çay ile kıyaslandığında, felç vb. kan akışının önlenmesi durumlarıyla ilgili sitotoksisiteyi önlemekte daha etkilidir. (4)

2- Bilişsel Kuvveti Artırır: Çok sayıda insan mate çayının beyin fonksiyonlarını güçlendirdiğini düşünür ve araştırmalar da bunu onaylar. Çaydaki aktif bileşenler hafızayı, dikkati ve odaklanmayı artırabilir. İçerdiği antioksidanlar beyinde plak birikimini önleyebilir ve Alzheimer ve demans gibi hastalıkları geriletebilir. (5)

3- Mate Çayı Cinsel İsteği Artırır: Yerba mate geleneksel olarak hafif afrodizyak olarak bilinir ve erkekler tarafından libidoyu artırmak için kullanılır. (6) Zengin vitamin ve mineral içeriği de doğurganlığın, hormon dengesinin ve üreme organları sağlığının artmasına fayda sağlar.

4- Enerji Seviyelerinde Akıcı Bir Yükseliş Sağlar: Bitki çayı organizmanın enerji seviyelerinde nazik, sakin ve temiz bir artışa sebep olur. Dünyada bu amaçla tercih edilen diğer uyarıcılar -kahve, çay, kakao ve guarana– ile kıyaslandığında en dengeli enerji artışını sağladığı iddia edilmektedir. Yerba mate içenler kahvenin etkilerine benzer bir uyanıklık durumu yaşar ancak kahvenin yan etkileri görülmez. Tüketicilerden edinilen bilgilere göre kahve gibi uykusuzluk yaptığı nadir görülür. Sporcular tarafından fiziksel performansı artırmak için kullanılmaktadır. (13)

Kahvede olduğu gibi mate çayında da önemli miktarlarda kafein bulunur. Zihinsel veya fiziksel halsizlik sorunu olan kişiler için faydalı olabilir. İçerdiği kafein miktarı bir bardak mate çayı için, kahveden az, siyah çaydan fazladır. (14)

5- Sindirimi Kolaylaştırır: İçerdiği ksantinler gibi nadir bileşenler sindirim kaslarını rahatlatır ve sindirimi kolaylaştırır. Özellikle kabızlık, karın ağrısı ve şişkinlik gibi sorunları olanlara faydalı olabilir.

Yerba mate bitkisi (Ilex paraguariensis)
Mate çayının yapıldığı yerba mate (
Ilex paraguariensis) bitkisi.

6- Kardiovasküler Sağlığa Faydaları: Çayda ateroskleroz gibi kardiovasküler hastalıklara karşı koruyan polifenol bileşikler yer alır. (7) Bir araştırmanın sonuçlarına göre yerba mate içmek lipid parametrelerini iyileştirir ve yüksek kolesterolü olan kişilerde LDL kolesterolü düşürür. (8) Ayrıca kalpteki miyokard dokusunu korur ve oksidatif stresin kalbe verdiği zararları azaltabilir.

7- Antienflamatuar Özellikler Gösterir: Mate çayının E.coli bakterisi üzerindeki etkilerini inceleyen bir araştırma sonuçlarına göre çay bu bakterinin sebep olduğu sağlık risklerini önleyen antimikrobiyal özellikler gösterir. (9) Bu sebepli çeşitli içecek ve yemeklerde antimikrobiyal ajan olarak kullanılabileceği öngörülmektedir. İçerisindeki flavonoidler ise antienflamatuar özellikler gösterir. Bu etkileri sebebiyle kronik hastalıkların önlenmesinde faydalıdır.

8- Kullanım Tarzınıza Göre Kanseri Önleyebilir: Faydaları arasında kanserin önlenmesi bulunur ancak bu etki hakkında kullanım tarzına göre farklı düşünceler vardır. İçerdiği klorojenik asit vb. antioksidanlar sebebiyle yeşil çaydan daha fazla antioksidan etkileri vardır; yani serbest radikal zararını önlemede çok etkilidir. (10) Bu yüzden sıklıkla anti-kanser içeceği olarak değerlendirilir. Bu bilgiden sonra bilinmelidir ki bazı araştırmalara göre uzun süreli yerba mate çayı kullanılması durumunda üst bağırsak yollarında kanser riski artmaktadır.

9- Diyabeti Tedavi Eder: Diyabette görülen hiperglisemi komplikasyonlarında faydalı olabilir. Çay antioksidan olarak glikasyon sürecinde rol oynar ve oksidasyon ve yüksek kan şekeri sebepli dikarbonil hareketlerini azaltır.

10- Obeziteyi Azaltır, Zayıflamanıza Yardımcı Olabilir: Yerba mate obezitenin azaltılmasında faydalıdır. (11) Zayıflatıcı etkiler göstermesinin sebebi yağ oksidasyonunu hızlandırması, midenin boşalmasını yavaşlatması ve doygunluk hissi sağlaması olarak gösterilir. (12) Aynı kahve gibi, çok fazla kalori alımı olmadan enerjide artış sağlar. İçerdiği diğer besinlerin de etkinliğiyle metabolizmayı hızlandırır.

11- Kemikleri Güçlendirir: Genellikle kemiklere olan faydaları çok öne çıkmasa da çayın içerisinde kemik yoğunluğu için çok önemli olan bir dizi mineral bulunur. Kalsiyum, demir, fosfor, potasyum ve çinko içermesi sebebiyle yaşlanmayla beraber ortaya çıkan kemik erimesi sorunlarını sizden uzak tutabilir.

12- Kan Dolaşımını Artırır: Yüksek miktarda demir içermesi sebebiyle kırmızı kan hücresi üretimini önemli ölçüde artırabilir ve aneminin önlenmesine yardımcı olur. Daha fazla kırmızı kan hücresi, kanın oksijen taşıma kapasitesini ve organların performansını artırır.

13- Bağışıklık Sistemini Güçlendirir: İçerdiği C vitamini sayesinde bağışıklık sistemine katkıda bulunur ancak bu bağışıklık sistemi üzerindeki olumlu etkilerinden sadece biridir. Askorbik asidin beyaz kan hücrelerini güçlendirmesinin yanı sıra, saponinler ve antioksidanlar vücut genelindeki oksidatif stresi azaltır ve organizmanın savunma sistemlerini güçlendirir. (13)


Mate Çayının Yan Etkileri / Zararları

Çok sayıda faydalarının yanı sıra bu çayı tüketmenin bazı zararları da vardır. Bu yan etkilerin özellikle çayın her gün ve sık sık içildiği Güney Amerika ülkelerinde görülmesi daha yaygındır.

Kafein içermesi sebebiyle, aşırı ve uzun süreli tüketiminde anksiyete, sinirlilik, kalp çarpıntısı ve uykusuzluk (insomnia) yapabilir. Aşırı tüketmek ishale sebep olabilir. Tüketmeden önce aşağıdaki özel durumlar ve yan etkiler hakkında bilgi sahibi olmanız önerilir.

Kalp Hastalığı Riski: Yüksek miktarda kafein içermesi sebebiyle kalp için risk oluşturabilir. Yerba mate çayında 80 mg kafein varken, bir bardak kahvede 100-200 mg arası kafein bulunur. Güney Amerika’da günde 4-5 bardak mate çayı içmek normal sayılır. Bu miktarlarda tüketildiğinde özellikle yüksek tansiyonu olan kişiler için risk oluşturur.

Kanser Riski: Polisiklik aromatik hidrokarbonlar yüksek kanser riskiyle ilgilidir. (14) Bu yüzden işleme esnasında çayların bu maddelerle kontamine olmaması önemlidir. Bu durum ağız boşluğu, yemek borusu ve gırtlak kanseri riskini artırır. Ayrıca uzun süreli kullanılması durumunda vücudun kalan kısmında anti-kanserojen etkiler gösterse bile, üst bağırsak yollarında kansere sebep olabileceği düşünülmektedir. (15)

Hamile Kadınlar ve Çocukların Mate Çayı Kullanımı: Mate çayı hem çocuklar hem de anne adayları için doğum ve emzirme süresince güvenli değildir. Güvenli olmamasının sebebi olarak kanser riski ve kafein içermesi gösterilmektedir. Yüksek doz kafein düşük, erken doğum ve zayıf doğuma sebep olabilir. (16)

Karaciğere Olan Etkileri: Uzun süreli ve sık kullanılması karaciğeri olumsuz etkileyebilir ve karaciğer hastalığına yol açabilir. Genel olarak küçük ve normal miktarlarda tüketilmesi güvenlidir ancak düzenli olarak diyetinizin bir parçası yapmadan önce doktorunuza danışmanız önerilir.

İshal ve İrritabl Bağırsak Sendromu: Yerba mate kafein içerir. Yüksek miktarlarda kafein ishali ve İBS’i daha da kötüleştirebilir.

Glakom: Kafein içermesi sebebiyle göz içerisindeki basıncı artırır. Gözdeki basınç artışı 30 dk – 90 dk arası sürer. Glakom sorununuz varsa çayı tüketmeden önce doktorunuza danışmanız önerilir.


Mate Çayı Nasıl Hazırlanır?

Gerekli süre: 10 dakika.

Evde Mate Çayı Yapımı

  1. Malzemeler

    – 2 yemek kaşığı kuru yerba mate çayı
    – Yaklaşık 480 gram sıcak su (65-70 derece sıcaklıkta)
    – French press

  2. Hazırlanışı

    – Mate çayı yapraklarını French pressin filtresine koyun,
    – Üstüne sıcak suyu dökün,
    – 4-6 dakika kadar demlenmesini bekleyin, eğer daha fazla demlerseniz çayınız daha kuvvetli olur.
    – Yaprakları çaydan ayırın ve servis edin.

Kaynaklar ve Referanslar

Yazıyı Puanlayın
[Toplam Oy: 1 Ortalama Puan: 5]

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.